Op een lange termijn van vijftig jaar vanaf 1950 zien we in ons land globaal enkel cijfers in stijgende lijn. De suïciderate van de jaren ‘50-’51 was 13,3 per 100.000 inwoners, tegenover al 21/100.000 in 1997. Voor de evolutie 1990-2009 stellen we vast dat de cijfers van de jaren 2007 tot 2009 terug in de buurt komen van de cijfers van begin de jaren negentig! In 1993 bijvoorbeeld is er in Vlaanderen een suïciderate bij mannen van 25,22/100.000, een cijfer dat de jaren erop nooit lager is en in 2002 uitkomt op 26,48/100.000. In de periode 2000-2009 is er ook geen significante trend in de suïcidesterftecijfers. Het suïcidecijfer ligt in Vlaanderen 1,5 keer hoger dan het gemiddelde in de Europese Unie.

De cijfers blijven dus decennia lang hoog, ondanks alle mogelijke zorg en preventie. Wat is er aan de hand? De eerste Vlaamse gezondheidsdoelstelling bepaalde dat het aantal zelfdodingen bij mannen en vrouwen tegen 2010 verminderd moest zijn met acht procent tegenover 2000. Deze doelstelling werd bij mannen bereikt tussen 2006 en 2008 en bij vrouwen tussen 2001 en 2008. In 2009 waren er zowel bij mannen als bij vrouwen 6% in plaats van de vooropgestelde 8% minder suïcides in vergelijking met het jaar 2000. Dit is dus toch wel hoopgevend maar al bij al nog niet om van de daken te schreeuwen.

Wij staan hoe dan ook volledig achter de preventiecampagnes van de overheid en de betrokken instellingen. Maar we zien dat ze te weinig efficiënt zijn. Wij vragen ons dus af of we niet stilaan de grenzen aan het bereiken zijn van klassieke suïcidepreventie. Zelfdoding kan uiteindelijk in sommige gevallen toch niet vermeden worden. Hoe zit het dan bijvoorbeeld met volwassen transseksuelen, met jonge lesbiennes, met hardwerkende vaders van veertig, met ‘gezellig-gelukkige’ senioren in rusthuizen? Wat klaarblijkelijk niet vermeden kan worden, moet dit per sé ‘behandeld’ worden? Waarom laat een samenleving nog altijd toe dat een zelfgekozen levenseinde soms in mensonwaardige en rauwe omstandigheden moet voltrokken worden, waarbij naasten en derden ongevraagd meegesleurd worden? Treinsuïcides vermijden door meer en hogere hekkens te plaatsen is een goed preventiemiddel maar geen oplossing, want die is er niet. Zelfdoding is geen probleem dat ‘op te lossen’ is. Moeten we mensen straks verplichten om zich te laten behandelen tegen een mogelijke toekomstige zelfdoding, via vroegdetectie van symptomen? Op die manier wordt zelfdoding echt tot een probleem gemaakt, bijna een ziekte. Waar blijven we dan met het recht op zelfbeschikking: ‘Ik wil nu in eer en geweten omwille van mijn redenen uit deze wereld stappen.’

Ongetwijfeld zullen de bestaande preventiestrategieën en acties verfijnd en uitgediept worden. Maar als er grenzen zijn aan die strategieën, wat zien wij dan achter deze grenzen liggen? Durven we ons, ook als hulpverlener, die vraag stellen? Tot waar durven wij eigenlijk doordenken en doorpraten? Bestaat er een ‘hulpverlening’ die complementair is met preventie, maar ver aan de andere kant ervan gelegen is? Die hetzelfde effect beoogt, maar vertrekt van een ander uitgangspunt? Wij vinden van wel. En we stellen dat die andere kijk ook relevant is. Want meerdere suicidepogers blijven op het laatste moment uiteindelijk gewoon alleen en verlaten in de kou staan. Dit kunnen we als samenleving niet tolereren.

Ons uitgangspunt stelt dat een weloverwogen beslissing zo nodig gerespecteerd moet worden, en daarom structureel door de samenleving ondersteund mag worden. Wij pleiten voor meer open communicatie over zelfdoding. Niet voor meer media-aandacht, wel voor meer echte betrokken aandacht op het terrein. Voor meer taboedoorbreking in plaats van meer taboeïsering. Voor wat meer ‘het kan, mooi, als het moet’ en wat minder ‘het mag niet en het zal niet’. Voor een discours dat ruimte laat om het over het leven te hebben en dus ook over doodgaan. En omgekeerd! Voor een discours dat suïcide niet noodzakelijk koppelt aan psychische problemen. Preventie, waar mogelijk en nodig, aan de ene kant en zorg voor een humaan levenseinde, waar onvermijdelijk, aan de andere kant. Beide, in wederzijdse  samenhang, zijn uitingen van een modern humanisme dat een volwassen en warme visie ontwikkelt over leven en dood. Wie trouwens weet dat er een ‘laatste deur’ is, en waar die is, geeft in veel gevallen aan blij te zijn met dat gegeven. Het geeft rust, en zeer dikwijls ook terug de nodige levenskracht. Het biedt ook de erkenning die betrokkene nodig heeft om zelfbewust de eigen keuze  te maken – wetend dat die keuze eerlijk, en door de omgeving zou kunnen  begrepen worden. Of zoals iemand het ooit zei: En misschien komt er net dan een weg vrij die je – weliswaar schoorvoetend en voorzichtig – kan ‘gaan’. Zolang je wil, zolang het duurt, levenslang.

Jacinta De Roeck, directeur HVV
Peter Algoet, coördinator cel educatie en maatschappij HVV
Humanistisch Vrijzinnige Vereniging, werkgroep suïcide

Dit opiniestuk verscheen in De Morgen, rubriek De Gedachte, 17/12/12

“There can be no press freedom if journalists live in conditions of corruption, poverty or fear”
International Federation of Journalists

De brandstichting die in de nacht van 2 op 3 november in Parijs de redactie van het satirisch weekblad Charlie Hebdo in de as legde, zal het wel voor elke vrijzinnige duidelijk hebben gemaakt: met de opkomst van de islam in Europa laait de oude strijd tussen vrijzinnigen en godsgelovigen in alle hevigheid weer op. Letterlijk. In Parijs verstoren dezer dagen dan ook nog christelijke fundi’s een toneelstuk over Christus – “Sur le concept du visage du fils de Dieu” van Romeo Castelluci – en aan joodse medeburgers die elke krktiek op de apartheidsstaat Israël als antisemitisch willen bestempelen, is er jammer genoeg ook geen gebrek.

 Herinneringen aan nazi-boekverbrandingen

Brand stichten bij je tegenstanders: het is van alle tijden. In de V.S. was het bijvoorbeeld een strijdmiddel tussen de eerste filmstudio’s aan de westkust. En soms stak men niet alleen een concurrende studio in brand maar meteen een hele woonwijk. In Afghanistan verbrandden de Taliban bij hun aan de macht komen dan weer alle films die ze te pakken kregen. In de vlammen zag de historisch bewuste burger herinneringen opduiken aan de boekverbrandingen in nazi-Duitsland.

In eigen land was het het Antwerpse filmcollectief Fugitive Cinema – met Robbe De Hert als bekendste lid – dat zijn zaal King Kong in rook zag opgaan na een brandstichting door extreem-rechts. Nog in eigen land joeg extreem-rechts eveneens het laatste progressistisch Belgisch weekblad POUR (gevestigd in Elsene) begin jaren ’80 de vlammen in. Toenmalig hoofdredacteur Jean-Claude Garot was in die tijd bezig met het uitspitten van enkele politiek-financiële schandalen.

Begin november 2011 dan werden in Parijs de lokalen van het weekblad Charlie Hebdo in de as gelegd. Daar bleef het niet bij want ook de website van Charlie Hebdo ging plat. Dat gebeurde vanuit Turkije. Bij Bluevision, de Belgische webhost van het blad, liepen doodsbedreigingen binnen. De Franse krant Libération die Charlie Hebdo tijdelijk onderdak verleende, kreeg ook bedreigingen. Met name van één van de Turkse hackers die beweerden te handelen tegen “een belediging van onze waarden en ons geloof”. “Si Libération continue à publier ces dessins, nous nous occuperons d’eux aussi”, verklaarde ene Ekber, een jonge man van 20 jaar die in Istanbul geïinterviewd werd. De Turkse hackers distantieerden zich wel van de brandstichting. Ekber daarover: “Nous ne soutenons pas la violence. L’islam est une religion de paix. Ces actes sont le fait de gens qui se servent de la religion”. Aldus de jonge Turk waarvan op www.express.be te vernemen viel dat hij een universiteisstudent is en toekomstig informatica ingenieur.

En het begon allemal nog zo speels. In het eerste nummer van november “vierde” Charlie Hebdo – dat voor de gelegenheid de titel “Charia Hebdo” kreeg en de profeet Mohammed als hoofdredacteur had – “de overwinning” van de islamitische partij Ennahda in Tunesië. Zij het dan op satirische wijze. Blijkbaar bestaan er echter moslims die daar niet kunnen mee lachen. Met als gevolg: een golf van kritiek, haatoproepen, de brandstichting, het hacken en de doodsbedreigingen.

Niet het eerste het beste weekblad

Met Charlie Hebdo werd niet het eerste het beste blad aangevallen. Toegegeven, het weekblad dat ook in België te koop is, is voor de Belgische lezer vaak te sterk gefocust op de Franse situatie. Maar toch. Wie even op het Web zoekt naar waar Charlie Hebdo voor staat, denkt al snel in termen van “een instituut”

Wikipedia omschrijft het blad zo: “Charlie Hebdo est un hebdomadaire satirique français. Largement illustré, il est fait de multiples chroniques et pratique de temps en temps le journalisme d’investigation en publiant des reportages à l’étranger ou sur des domaines comme les sectes, l’extrême droite, le catholicisme, l’islamisme, la politique, la culture, etc. Sa ligne éditoriale communément admise est de gauche. Selon Charb, la rédaction du magazine reflète en effet « toutes les composantes de la gauche plurielle, et même des abstentionnistes » (http://fr.wikipedia.org/wiki/Charlie_Hebdo )

Op Wikipedia vind je ook dat het blad een voorgeschiedenis heeft die teruggaat tot 1960 toen de voorloper, het maandelijkse Hara-Kiri, het licht zag. Hara-Kiri noemde zichzelf « un journal bête et méchant ». Tijdelijke publicatieverboden in 1961 en 1966 maakten het Hara Kiri niet makkelijk om te overleven maar in 1969 kon toch overgeschakeld worden op een wekelijkse frequentie: Hara-kiri-hebdo. Wanneer het ministerie van binnenlandse zaken in 1970 een nieuw publicatieverbod oplegt – wegens een schokkerend geacht nummer na de dood van generaal de Gaulle – besluit de ploeg van het weekblad gewoon verder te publiceren, maar onder een andere naam: Charlie Hebdo.

Uit de jaren 70 onthield de redacteur van Wikipedia een verbazingwekkend goed gedocumenteerde kroniek over extreem rechts. Begin jaren 80 moet Charlie Hebdo er echter mee stoppen, bij gebrek aan abonnee’s. Zomer 1982 is het een nieuwe ploeg die opnieuw met Charlie Hebdo van start gaat en die een breed spectrum aan standpunten aan bod laat komen.

Maar het is twintig jaar later – november 2002 – een artikel over de Islam dat het blad de meeste kritiek oplevert. Na de aanslagen in New York op 11 september 2001, had Charlie Hebdo zich al gedistancieerd van sommige extreem-linkse stromingen die vanuit hun anti-amerikanisme, de islamisten weigerde te veroordelen. Wat het weekblad conflicten oplevert met dat deel van links. Ook rond de posities van Tariq Ramadan ontstaan er hevige meningsverschillen.

De laatste jaren zakten de verkoopcijfers van Charlie Hebdo weg. Eind 2009 werden er nog 53 000 exemplaren verkocht. Anno nu nog zo’n 48.000.

Op het Web bleef Charlie Hebdo lange tijd afwezig, tot op 10 september 2008, toen het startte met (het begin november gekraakte maar op maandagochtend 7 november toch al weer consulteerbare) www.charliehebdo.fr.

Wat Charlie Hebdo in de ogen van nogal wat van zijn lezers echter veel geloofwaardigheid kostte, was het conflict met één van zijn medewerkers, Sine, over een grap die de cartoonist gemaakt had over het nakende huwelijk van zoon Sarkozy met een steenrijk meisje van joodse afkomst. Net als Sine hebben inmiddels de meeste stichtende medewerkers het blad verlaten en is het huidige Charlie Hebdo volgens kritici nog slechts “een totale usurpatie van het oorspronkelijke blad” Hun voorkeur gaat nu uit naar het maandblad SINE Mensuel (http://www.sinemensuel.com/).

De meningsverschillen binnen en rond de redactie van Charlie Hebdo liepen diverse keren uit op aanslepende vetes en rechtszaken. Maar elkaars woningen of auto’s in brand steken, zo ver kwam het nooit. De geschillen werden uitgevochten zoals het hoort in een rechtsstaat: met woorden en desnoods tot voor de rechter, maar niet met vuur.

In de nacht van 1 op 2 november 2011 volgde echter de brandstichting door moslimextremisten in de lokalen van Charlie Hebdo (62, boulevard Davout, 20e arrondissement) en dat dus omwille van het numero “Charia Hebdo”.

De tekening van Charlie Hebdo met een vrolijke Mohammed die lacht: “100 zweepslagen, indien u niet sterft van het lachen”. In het Charia Hebdo nummer waren ook tekeningen te vinden die de “zachte charia” (islamitische wetgeving) illustreren alsook een “Charia voor mevrouw”. Achterin het nummer een tekening van Mohammed met rode clowsneus en de uitdrukking: “Ja, de islam is te verzoenen met humor”.

 Het houdt ook nooit op met godsdienstig geweld

Charlie Hebdo kennen we nu. En meteen werd een hele geschiedenis van problemen met kritiek op de islam opgerakeld. Een geschiedenis waar ook de doodsvonnis-fatwa toe behoort die Khomeiny uitsprak tegen de schrijver Salman Rushdie die jarenlang ondergedoken moest leven. Een geschiedenis die er niet in die mate (alhoewel, zie verder …) te vertellen valt rond de katholieke kerk die toch ook stevige kritieken te verduren kreeg uit de hoek van bv. surrealistische cineasten. Wat zou er gebeuren mocht Monty Python na “The life of Brian” (losjes geïnspireerd op het leven van Christus) ook nog “The Life of Bohammed” draaien?

In het weekblad Humo vroegen enkele moslimjongeren ooit waarom mensen in het Westen zo negatief staan tegenover de islam en niet tegenover het boeddhisme bijvoorbeeld. Het antwoord op die vraag lag voor de hand. Het boeddhisme heeft nimmer de grote oorlogen ontketend en heelder beschavingen onder de voet gelopen op de manier waarop de islam dat deed.

Integendeel: het waren de oprukkende moslimlegers die het boeddhisme in zijn bakermat India de genadeslag gaven. Eeuwenlang zou India kreunen onder een islamitische onderdrukking. Bij elke verovering werd het concept hernomen dat Mohammed al toepastte op de joden in Medina: de mannen vermoorden, de vrouwen en kinderen als slaven verkopen. De moslimlegers werden zo gevreesd dat als de vrouwen van een Indische stad zagen dat hun soldaten het niet konden halen, ze collectief zelfmoord pleegden door zich in brand te steken.

Op het Web zijn schattingen te vinden dat de Westerse christelijke ‘transatlantische’ slavenhandel zo’n 12 miljoen Afrikaanse slachtoffers gemaakt heeft, maar de islamitische slavenhandelaars hebben naar verluidt vanaf de 7de eeuw zo’n 18 miljoen mensen (Afrikanen, Aziaten en Europeanen) als slaaf verhandeld. (Maar er zijn ook bronnen die het zelfs over 28 miljoen Arabische slaven hebben.) De hindoes daarentegen hebben zich naar verluidt nooit verlaagd tot het verhandelen van mensen.

En het geweld vanuit christelijke en islamitische landen blijft verder gaan. Terwijl “god bless America” met zijn Europese en andere bondgenoten de wereld wil blijven domineren en desnoods bombarderen (zoals in LIbië), woedt het islamitisch geweld eerder van onderuit. In Nigeria bv. vielen begin november nog minstens 150 doden bij aanslagen opgeëist door de islamiitische sekte Boko Haram tegen politieposten en kerken. Wie weet overigens wat joods Israël in petto heeft als het effectief besluit de islamitische staat Iran vanwege zijn vermoede kerwapens te bombarderen ? Zou een mens niet moeten pleiten voor een verbod op godsdienst in de politiek?

Islam was niet bedoeld om democratisch te zijn

Er is al veel inkt gevloeid over de vraag of de islam al dan niet verzoend kan worden met het democratisch systeem zoals dat in West-Europa geleidelijk aan ontwikkeld werd, een evolutie waartoe ook in onze contreien, in het hertogdom Brabant met name, al in de middeleeuwen gepionierd werd.

Het antwoord op die vraag is te vinden in het boek “Islam voor ongelovigen” van Lucas Catherine. Deze linkse auteur beschrijft daarin hoe de profeet zich in “de eerste islamitische staat” (Medina) al meteen van zijn beste kant toonde. “Als absolute heerser bezat de Profeet de wetgevende macht.” (. . .) “Hij was de bevelhebben van het leger, hoofd van de zich vormende politie, die de interne tegenstanders opruimde. Hij beheerde de openbare financiën, op basis van één vijfde van de oorlogsbuit. Verder vaardigde hij reglementen uit die het leven van de slaven en de niet-moslims binnen de stad bepaalden.” (pagina 36)

“Hoofd van de zich vormende politie, die de interne tegenstanders opruimde.” “Opruimde“. Vermoordde dus. Klinkt dat als een ingrediënt voor een democratie ?

Weldus; wie trouw het voorbeeld van de profeet wil volgen, die kan geen democraat zijn.

Gelukkig willen de meeste moslims meestal ook “gewone” mensen zijn die temidden van familie en vrienden gelukkig en in vrede willen leven. En die dus hun godsdienst met matigheid toepassen. Maar het probleem is dat “extremisten” zich zo gemakkelijk kunnen spiegelen aan hun grote profeet. En die is anders dan een Christus of een Boeddha een echte oorlogsmisdadiger geweest. Eerst waren het karavanen die werden overvallen: een bepaald lafhartige taktiek. Vervolgens kwam het tot oorlogen tussen steden, tussen Medina en Mekka. Eén van de absolute dieptepunten uit Mohammeds leven was dat hij in Medina alle mannelijke joden van de Banu Qurayza liet vermoorden: “600 tot 700 mannen werden in een massagraf op het marktplein van Medina begraven en alle vrouwen en kinderen werden als slaaf verkocht.” (Catherine pagina 36)

Het moet hierbij toegegeven worden dat ook sommige Romeinse en andere heersers destijds deze combinatie van moorden en verkopen, toepasten. Evenmin hebben de moslims het elkaar vermoorden uitgevonden. Maar bij moslims blijft dat wel verder gaan, met name tussen soennieten en sjiieten in een land zoals Pakistan.

Hét grote verschil met het christendom is dat die godsdienst vreedzaam gesticht werd en dat Christus zich zelfs aan het kruis liet nagelen. Tot op het moment dat het christendom in Rome staatsgodsdienst werd – ca. 380 - was het een vervolgde godsdienst. Maar vandanaf werd het zelf een vervolgende godsdienst, wat aantoont dat ook met een vredesduif als stichter het snel ontsporen kan. Want altijd is er weer die absolute superdictator in de hemel op wie godsdienstige ‘leiders’ zich kunnen beroepen om zich het recht toe te eigenen te beschikken over leven en dood van hun medemensen.

“Les extrèmes se touchent?”

Eindeloos kunnen we ons blijven ergeren aan al de ongerijmdheden waarmee godsdiensten ons confronteren. Op de dag dat voor het onafhankelijk ezine De Groene Belg een eerste versie van deze tekst geschreven werd – zondag 6 november – ging het in de televisiejournaals uitgebreid over het islamitisch Offerfeest. Dat ‘feest’ herdenkt hoe Abraham in totale onderdanigheid zijn enige zoon aan “God” wou offeren, door zijn eigen kind de keel over te snijden. Kan het nog barbaarser en slaafser?

Jazeker. Denken we maar aan de “christenen” die op 23 oktober 1988 de Parijse cinema L’Espace Saint-Michel in brand staken als protest tegen “The Last Temptation of Christ” van de Italiaans-Amerikaanse regisseur Martin Scorcese. De aanslag gebeurde niet in een lege zaal. Er vielen 14 gewonden waaronder vier zwaar gewonden. Voor het leven verminkte mensen. Dezelfde “christelijke” groep pleegde nog aanslagen op de Gaumont Opera alsook in Besançon. Nog een andere aanslag van de groep veroorzaakte de dood van een toeschouwer. (Bron: Wikipedia) Dat uiteraard allemaal om te bewijzen dat Christus liefde is.

Misschien denkt u nu ook: merkwaardig hoe moslim- en christelijke extremisten zich van het zelfde brandstichting-wapen bedienen als extreem-rechts (zie de aanslagen tegen de King Kong en Pour). “Les extrèmes se touchent” ? “Daar waar ze toch elkaars zelfverklaarde vijanden zijn ? Dat geldt inderdaad voor Europees extreem-rechts en de islam. Maar anderzijds staat extreem-rechts wel overal aan de kant van hun ‘nationale godsdienst’ ; bij ons (en bv. ook in het Zuid-Amerika van de dictators zoals Pinochet) aan de kant van de katholieken, in Turkije bv. aan de kant van de islam enz. En het werkt ook in omgekeerde richting. Zo riep bv. de invloedrijke en meestal voor dialoog pleitende in de V.S. wonende Turkse imam Fethullah Gülen begin november radikaal op tot geweld tegen de Koerden. Via zijn website “herkul.org” verspreidde hij een toespraak over de Koerdische PKK, die hij besloot met het volgende “gebed”: ‘Zij die afstraffing verdienen. God, voer hen naar chaos, beëindig hun vrede. Steek hun huizen in brand en laat hen jammerend achter. Snijd hen bij de wortels af en laat hen verdwijnen. Vervul de opdracht.”

Hoe de godsdienstige horror beperken?

Verbieden dan maar al die godsdienstige horror ? Een weinig haalbare kaart. En het kan bovendien erg contraproductief werken.

Zit er iets anders op dan ons te blijven inzetten voor meer en beter onderwijs met daarin verwerkt het kennismaken door kinderen van jongsaf met alle vormen van religies en godsdiensten, zodat ze de claim van elke godsdienst van de enige ware te zijn, van jongsaf kritisch leren doorprikken.

Wat ook kan helpen is godenvrije alternatieven aan te reiken, religies zonder god maar met veel aandacht voor de aarde en al haar bewoners: de ‘Indiaanse’ Pacha Mama-religie, bij ons de bomencultussen van de druiden, de wijsheden van boeddhisme en taoïsme enz.

En uiteraard is het ook nodig om sociaal-economisch welzijn voor iedereen na te streven, want niets doet mensen zo vaak in extremistische godsdienstvormen vluchten als sociale uitsluting.

Verder past in plaats van al te veel ergernis, eerder compassie - medeleven - met al die mensen die zich laten wijsmaken hebben dat er een goddelijk ‘iemand’ zou bestaan waar ze heel hun leven rekening moeten mee houden. Bij de moslims houdt dat bv. ook in dat veel vrouwen hun hoofd altijd moeten inkapselen..

Wie zijn godsdienstig geïndoctrineerde medemens een beetje lief heeft, zal moeite doen om die medemens zich uit zijn mentale gevangenis te helpen bevrijden. Christenen spreken soms over “bevrijdingstheologie” maar dat is een contradictio in terminis. De echt bevrijde mens gelooft niet in superwezens maar neemt vrede met het korte leventje dat ons hier op Planeet Aarde te beurt valt en waar we samen het beste moeten van maken in plaats van ons tegen elkaar te laten opjutten door godsdienstige ‘leiders’.

Jan-Pieter Everaerts

Nawoord: de reacties op de brandstichting: kop in zand of zelfs vergoelijken

Een eerste iets wat opviel in de dagen na de brandstichting, was hoe “progressief” België haast blind bleef voor de brand in Parijs. Zou dat hetzelfde geweest zijn mocht er in Parijs bv. een moskee door fundamentalistische christenen zijn in brand gestoken ?

Nu was het op zondag 6 november tevergeefs zoeken naar een bericht over de brand op websites zoals die van de Indymedia’s (Antwerpen, Gent, Bruxelles), op die van Groen en Ecolo, op De Wereld Morgen, PVDA/Solidair, Vonk, Linkse Socialist, LEF, Kif Kif enzoverder. Niets te vinden over Charlie Hebdo ook op de webstek van de Vlaamse beroepsjournalisten VVJ. Alleen op de webstek van de Franstalige beroepsjournalisten van België was er een stukje met als titel: “Charlie Hebdo: locaux incendiés et site web piraté.”

Kijkt ‘progressief’ België de andere kant op omdat het zijn uit moslimlanden overgekomen kiezers niet voor het hoofd wil stoten ? Moeten ‘progressieven’ niet zowiezo altijd en overal opkomen voor persvrijheid en vrijheid van meningsuiting ?

In Parijs was er op zondag 6 november wel een manifestatie uit solidariteit met Charlie Hebdo. Verenigingen allerlei (waaronder de strijdbare vrouwenvereniging ‘Ni Putes, Ni Soumises”), politieke partijen, vakbonden en anderen kwamen hun steun betuigen aan één van de basispeilers van de democratische rechtsstaat: de vrijheid van meningsuiting.

Op de webstek van Ni Putes, Ni Soumises, kan men lezen dat de brandstichting een zoveelste uiting is van toenemend religieus extremisme in Frankrijk, ook van katholieke kant overigens. Het viel in de reacties in de Franse pers vanuit islamitische en katholieke hoek overigens op hoe men zich wel kantte tegen de brandstichting zelf, maar anderzijds ook het karikatureren van Mohammed en Christus onaanvaardbaar blijft achten en het blijft zien als een gebrek aan respect, een respect dat ook kunstenaars zouden moeten opbrengen.

Tongeren, 8 mei 1982. Patrice Konings bevalt van een zoontje Steve : 3,850 kilogram en 52 centimeter, een vinnige stevige baby. Het zal het enige kind worden voor de familie Moës-Konings. Nu, 29 jaar later, zitten moeder en dochter Soffie tegenover mij om vrijuit te praten over een zoektocht die voor beiden, ondanks alles, goed afliep. Toen Steve geboren werd, runden Patrice en haar echtgenoot een druk restaurant. En dat wil zeggen: dag en nacht werken, ook in het weekend.

« Ik merkte niets raars aan haar als kind (zelfs over het verleden spreekt Patrice over ‘haar’ als ze het over Soffie heeft, jdr), maar we zagen haar dan ook zo weinig. Meestal was ze bij de werkvrouw thuis of ergens bij de oma of een tante. En als wij thuiskwamen van de zaak, lag ze al in bed. Maar als we vrij waren, dan deden we toffe dingen samen. » Vreemd toch hoe je als ouder een reden gaat zoeken bij jezelf voor het anders-zijn van je kind. De eerste opmerkingen kwamen van leerkrachten. Soffie deed haar lagere school en de eerste jaren middelbaar onderwijs in het college. Toen nog een school waar alleen jongens zaten. En jongens, dat wil zeggen voetbal. « Ik herinner me nog goed dat ik bij de leraar lichamelijke opvoeding geroepen werd. Hij begreep niet waarom ‘Steve’ altijd bij de invallers wilde zitten. En dan liefst nog bij de laatste invallers. En in plaats van het spel van de jongens te volgen, klom hij over de prikkeldraad en ging bloemen plukken. » Patrice moet er nog om lachen, want zij vond dat niet zo raar: een jongen die liever bloemen plukte dan voetbal spelen, dat kon toch perfect? Een zoontje dat liever met meisjes speelde en de autootjes geen blik gunde?

Een verkeerd lichaam

Ook Soffie denkt zo over haar kinderjaren, ze heeft er goede herinneringen aan. « Ik voelde dat ik anders was omdat de anderen me dat gevoel gaven, » zegt ze. «Op school werd ik geplaagd, dus veranderde ik al eens van school. Ik denk dat ik zo’n 13, 14 jaar oud was toen ik ging beseffen dat er iets met me was. Ik begroef me achter mijn pc, ging moeilijk doen thuis, ik begon minder te eten. » Het is via internet dat ze ontdekte hoe ‘anders’ ze was, dat ze geboren was als meisje in het lichaam van een jongen. « Natuurlijk heb ik me ertegen verzet. Ik wilde het eerst niet aanvaarden. Ik probeerde echt jongen te zijn. Maar het lukte niet. Via internet kwam ik terecht bij Crossgender in de gemeente Woerden (Nederland). Eindelijk kon ik erover praten, besefte ik dat ik niet de enige was die in het verkeerde lichaam geboren werd. Ik kleedde me voor de eerste keer als meisje. En dat voelde goed. » Maar toegeven dat het anders-zijn goed voelt en je ook anders gaan gedragen en het tonen aan je familie en buitenwereld is niet zo vanzelfsprekend. « Ik probeerde me goed te voelen in de mannenwereld. Ik vocht tegen het anders-zijn. Nu besef ik dat wat geweest is, geweest is. Punt erachter. »

Wie was die vrouw ?

Tussen haar 14de en haar 22ste was Soffie op zoek. Het was een verschrikkelijke periode. Op zoek zijn naar jezelf, de conflicten met je ouders, de omgeving, de problemen op school. De ouders voelden wel dat er iets niet klopte, maar wat? « Ik dacht weleens dat hij homo was, kreeg die signalen ook wel van vrienden. Misschien wel travestiet. Maar er was meer… En van transgender had ik nog nooit gehoord. » Patrice weet nog perfect wanneer de waarheid bovenkwam. Ze was voor de eerste keer een maand samen met haar echtgenoot op vakantie geweest. In die maand verkende Soffie haar anders-zijn, maar hoe vertel je dat aan je ouders? Op een avond in 2004, Sofie was toen 22, zat Patrice op bed naast haar ‘zoon’, Soffie gaf haar zonder veel uitleg een foto van zichzelf als vrouw. « Ik begreep er niets van », zegt Patrice. Je ziet nu nog de wanhoop als ze erover vertelt: « Wie was die vrouw? Haar vriendin? ». Ze keek echter goed en begreep alles. Het was een schok voor haar, maar nog meer voor haar man. De eerste aan wie ze het vertelden, was aan hun zus en schoonbroer. Patrice lacht nog als ze het vertelt: « Ik belde hen op om af te spreken omdat we iets zeer belangrijks te vertellen hadden. » Achteraf zei de schoonbroer: « Is het dat? Ik dacht al dat het iets ergs was! » Dat was voor Patrice, Danny en Soffie een opluchting. Vanaf toen vertelden ze het gewoon tegen iedereen die het hoorde te weten. Natuurlijk haakten er vrienden af, natuurlijk bleven er klanten weg. Patrice kreeg advies ‘dit’ niet te mogen aanvaarden. Sofie heeft intussen wel een nieuwe vriendenkring. Meestal worden er geen vragen gesteld, maar als ze gesteld worden, dan geeft ze ongecompliceerd antwoorden. Zoveel is duidelijk: Soffie voelt zich goed, ze straalt dat uit, ze is zelfverzekerd, ze verwerkte het net iets makkelijker dan haar moeder. « Weet je? Het heeft ook voordelen, » grinnikt ze, « want ik kon wel mijn cupmaat zelf kiezen! »
« Ik vraag me toch wel al eens af waar ik faalde », geeft Patrice toe en kijkt haar dochter vragend aan. « Maar allee ma, je faalde toch niet? Het heeft zo moeten zijn en wat geweest is, is geweest. Punt. » Ze lacht, en als Soffie lacht, dan rimpelt haar neusbrug zo grappig. « Weet je dat je neus rimpelt als je lacht? », vraag ik. « Wat? » Angstig betast ze haar neus. « Rimpels? Nu al? » Een echte vrouw.

Samen aanvaarden

« Weet je dat ik een moeder van een transgender ken die een foto van haar zoon heeft met een rouwbandje? Ze zegt dat ze een zoon verloor. Stel je dat voor! Zie ons nu, hoe goed het klikt tussen ons. We gaan shoppen samen, we kletsen samen. We hebben ons nooit zo goed gevoeld bij elkaar als nu. Hè Soffie? » Sofie grinnikt, weer die rimpeltjes en ze pakt haar moeder eens vast en bladert verder in het plakboek. Alles hebben ze gehouden: alle foto’s van vroeger en tussenin, alle info van bij de eerste verkleedpartij tot de laatste chirurgische ingreep die plaatsvond in Thailand. Vijf weken waren ze daar, moeder en dochter. Moeilijke vijf weken, zeker voor Patrice want onomkeerbaar. Gelukkig waren er de andere moeders om mee te praten, om het te verwerken. De foto’s vertellen meer dan woorden. Zowel Patrice als Soffie zien er foto na foto beter en rustiger uit. Maar ze zijn het niet altijd eens, moeder en dochter. Zo heeft Patrice niet zo’n goed gevoel bij de screening door de psychiater (bij wet verplicht voordat de definitieve stap van hormonen en transmissie ingezet wordt, jdr). Soffie ziet echter in dat dit een must is en. En trouwens: « Die psy was nen toffe, hij begreep me. » Ze lacht nog warm al ze aan haar psychiater denkt. « En het kostenplaatje? », vraag ik. Het ziekenfonds betaalt wel wat terug, maar zeker niet alles. Hier is nog een lange weg te gaan. Gelaatsreconstructie bijvoorbeeld wordt niet terugbetaald. Dat deze ingreep nochtans een verschil maakt, bewijzen de foto’s. Net zoals de laserbehandeling voor de ontharing van het gelaat: zeer nodig en vooral tijdbesparend elke ochtend. Ook in de  documenten zijn er nog aanpassingen nodig. Zo staat er op de geboorteakte nog de vroegere m/v, ook zo voor diploma’s. Zo blijft je verleden je inhalen bij sollicitaties. De vraag is of er in België, waar de discriminaties voor holebi’s wettelijk weggewerkt zijn, nog wel een geslachtsvermelding nodig is? Op elk document?

« Maar weet je wat het ergste is? Je weet als ouder totaal niet waar je terecht moet met je vragen ! Er gewoon eens over kunnen praten met mensen die hetzelfde meemaken, kan zo’n deugd doen! Transgender is een taboe. En als het in de media komt, is het niet altijd zo positief, speelt het zich vooral af in de marginaliteit. Daar is nog werk te doen: getuigenissen in de media, in scholen. Mensen die zich outen. » Moeder en dochter willen graag getuigen, via de media, in scholen. Maar hoewel Soffie zich perfect voelt in haar lichaam, knaagt er nog altijd iets. Wat als ze verliefd wordt? Hoe moet dat dan? Wanneer moet ze het vertellen? « Och, » zegt haar moeder, « we spartelden ons al door alles, ook daar zullen we wel door geraken. »

Jacinta De Roeck, directeur HVV

Het Vrije Woord: Wat was je voornaamste drijfveer om, na “De weg naar Mekka”, aan dit project te beginnen?
Jan Leyers: De motivatie was in feite tweeërlei. De concrete aanleiding was een bepaalde wetenschappelijke test die je bij jezelf kunt afnemen om je DNA te identificeren. Op basis daarvan kunnen ze dan achterhalen welke route je verre voorouders hebben gevolgd van bij de bron, in Ethiopië, naar de plek waar je vandaag woont. Hiermee zette het idee zich vast: “Ik wil die route opnieuw doen.”
Tegelijkertijd had ik na “De weg naar Mekka” het gevoel dat er in West-Europa ook een soort omslag bezig was. Toen ging het over de ‘clash of civilizations’ en het gevaar van de islamitische wereld, terwijl ik nu het gevoel heb dat we het meer bij onszelf moeten zoeken. Europa is duidelijk op zoek naar zichzelf en is zelfvertrouwen kwijt. Alle instituten zijn aan het vallen: de Kerk, de banken, het gerecht… Het is alsof alles wat ooit eeuwig en vanzelfsprekend leek, afbrokkelt. En er komt ook maar geen regering. Als je een institutionele rampenfilm zou maken, zou die er ongeveer uitzien zoals België nu bezig is. Maar het is dus ook vanuit deze vraag, namelijk hoe Europa er vandaag aan toe is, dat ik aan ‘De weg naar het Avondland’ ben begonnen. Eeuwenlang voelde Europa zich superieur, met onze ‘way of life’ en onze waarden, en ik was benieuwd hoe ze daar in de rest van de wereld vandaag over denken en hoe er wordt gekeken naar het werelddeel dat altijd vooruitgang, welvaart en emancipatie heeft beloofd. En op een bepaald moment vielen die twee dingen samen. Ik wilde de reis afleggen van de bron in Ethiopië naar waar ik vandaag woon, een reis door culturen, en onderweg achterhalen hoe die mensen naar ons kijken en proberen te ontdekken wat wij langs die route zijn kwijtgespeeld of wat we hebben laten liggen, terecht of onterecht.

HVW: Professor Patrick Stouthuysen sprak in een colloquium van een ‘Jan Leyers-effect’: als je mensen vraagt expliciet te worden over hun levensbeschouwing dan krijgen die overtuigingen meer systematiek en belang. Hoe groot is in dit verband de korrel zout die we bij je documentaires moeten nemen?
JL: Mij lijkt dat eerder het onzekerheidsprincipe van Heisenberg te zijn, namelijk dat de waarneming van een fenomeen dat fenomeen beïnvloedt. Ik vrees dat dat zich dat bij elke bevraging voordoet. Als je mensen vraagt of ze zich veilig voelen op straat, gaan ze zich misschien, net omdat je het vraagt, realiseren dat ze zich onveilig voelen. Je krijgt dan al iets anders dan wat je echt zou zien als je in hun hoofd zou kunnen kijken wanneer ze zich onbespied wanen. Maar zeker wat  “De weg naar Mekka” betreft, denk ik dat de bedenking van professor Stouthuysen niet helemaal opgaat. Wat ik daar ervaren heb is dat de mensen daar over godsdienst beginnen zoals wij over het weer beginnen. En wij realiseren ons hier niet hoe sterk de godsdienst bij die mensen vooraan in hun hoofd zit. Omdat godsdienst hier zover in een hoek zit kunnen wij ons niet voorstellen hoe religieus bepaald het leven zich in veel van die landen afspeelt. Wij zijn vaak geneigd te denken dat die godsdienst daar gebruikt wordt door mensen om macht te krijgen. We zijn hier zo cynisch tegenover godsdienst geworden dat we niet kunnen geloven dat mensen daar bepaalde dingen doen omdat ze daar écht in geloven. Toch is het zo.

Payday may never come

HVW: Onderzoek naar de redenen en oorzaken van zelfmoord wijst naar religie als een beschermende factor. Er plegen ook nergens meer mensen zelfmoord dan in westerse landen en je beweert zelf in een interview voor De Standaard dat waarheid vaak de vijand is van geluk. Denk je dat sommige mensen niet zonder god kunnen om voldoende zin en betekenis aan het eigen bestaan te geven?
JL: Ik ben er soms wel jaloers op, op mensen die werkelijk geloven dat er iemand is die alles in de gaten houdt, en vooral dan iemand die na de dood zorgt voor een beloning van de goeden en een bestraffing van de slechten. Voor veel mensen is het idee dat het na de dood afgelopen is, onverdraaglijk. Maar ik vind de ethische kant nog onverdraaglijker, namelijk dat iemand zijn hele leven de meest gore smeerlap kan zijn zonder daar ooit voor gestraft te worden. Dat vind ik op zich nog onverdraaglijker dan het feit dat het met de dood allemaal voorbij is. Je kunt een gruwelijke sadist zijn, “and payday may never come”.
HVW: Zo bekeken is godsdienst dus voornamelijk iets functioneels?
JL: Ik denk dat dit de twee hoofdfuncties zijn van godsdienst: enerzijds een antwoord bieden op het existentiële vraagstuk naar wat er gebeurt na de dood, anderzijds een oplossing bieden voor de ethische vraag welke stok je achter de deur moet hebben om mensen in het gelid te laten lopen.
HVW: Geloof je nog in de mens?

JL: (zucht…) Ik denk dat de mensen niet zoveel veranderen eigenlijk. Het officiële verhaal is dat de mens in de loop der tijden slimmer is geworden. Maar neem nu de massahysterie bij die komkommercrisis. Dat doet toch denken aan de massahysterie bij een heksenproces? In tien seconden maak je van de mensen een totaal hysterische en irrationele massa. En dan zie je dat mensen gewoon stom zijn, echt stom. En vooral dan in een massa. Ik geloof in individuele mensen, maar als je mensen bij elkaar zet, gebeurt er iets waardoor ze hun verstand lijken te verliezen. Ik was op de voetbalmatch België-Turkije. Dan zie je bankbedienden veranderen in hooligans. Ik heb Turken voor hun leven zien rennen, achternagezeten door Belgische supporters met zo’n punthoed in zwart-geel-rood.
Ik vrees dat de meeste mensen mijn mensbeeld nogal zwartgallig zullen vinden, maar soms ben ik bang dat we het goede overschatten waartoe de mensheid in staat is. Want voor elke Socrates had je tien klootzakken van Grieken, echte etterbuilen van Atheners waar je nu niets meer over leest en die schijt hadden aan de deugd. En dat is het probleem. In een wereld met alleen maar Socratessen en Aristotelessen, Thomassen van Aquino en Jean-Jacques Rousseaus, hoewel dat eigenlijk ook een ettertje was,  zou dat allemaal geen probleem zijn. Maar dat is niet hoe de wereld is.

HVW: Deze vraag stelde je zelf aan een Algerijns theatermaker tijdens je bezoek daar: “Is Europa te tolerant?”
JL: (denkt lang na) De vraag is, denk ik, hoe intolerant je kunt zijn ten opzichte van intolerantie, ten opzichte van strekkingen of ideologieën, en dan bedoel ik niet alleen moslimfundamentalisme, maar ook extreemrechtse strekkingen. Ons tolerantiebeginsel is gestoeld op de rechten van de mens zoals die in 1948 zijn geformuleerd. We zijn dus tolerant ten opzichte van mensen die verschillende meningen aanhangen. Maar wat doe je op het moment dat iemand zegt: “Ik ben het met jouw principes niet eens?” Dat is zoals wanneer tijdens een voetbalmatch een nieuwe speler op het veld wordt geroepen die de bal met zijn handen pakt omdat hij vindt dat je de bal ook met je handen zou mogen pakken. Maar dat is niet hoe wij voetbal spelen.
Er bestaat zoiets als een islamitische versie van de Verklaring van de Rechten van de Mens, namelijk de Verklaring van Caïro. Die is daar in 1990 opgesteld en ondertekend en is zogezegd een aanvulling op de originele verklaring uit 1948, maar eigenlijk gaat het op cruciale punten eerder over een wijzigen of een onderuithalen. Of er een “clash of civilizations” aan de gang is weet ik niet, maar er is zeker een “clash of declarations” bezig.

De cultuur van de versluiering

HVW: Heeft het überhaupt zin om nog te zoeken naar een “common ground”? Of kan enkel het vreedzaam naast elkaar leven de hoogste betrachting vormen?
JL: Ik denk dat er twee belangrijke wrijvingspunten zijn, namelijk de persoonlijke vrijheid om zelf invulling aan je leven te geven, en de man-vrouwverhouding. En het is maar door op plaatsen te komen waar fundamenteel anders over die dingen wordt gedacht, dat je beseft hoe klein onze ideologische verschillen zijn. Of je nu een sos of een tjeef was, er werd evengoed gedanst en gedronken op het trouwfeest. Iets anders is het als je ergens komt waar het dansen met iemand van het andere geslacht als haram beschouwd wordt, of wanneer iemand zegt dat als je een mooie vrouw hebt het toch logisch is dat je niet wilt dat iemand anders ze kan zien. Dat is iets wat ik nooit gehoord zou hebben als ik in België zou zijn gebleven.
Ik las onlangs een artikel dat zulke verschillen in culturen zouden te maken hebben met hoe sterk een cultuur bedreigd wordt: hoe meer bedreiging, hoe restrictiever de  cultuur is. Een belangrijke factor zou hier het klimaat zijn. Ik weet niet of ik daar helemaal in meega, eigenlijk. Maar het is wel iets wat mij enorm fascineert. Waar komt toch de reflex vandaan om de vrouw te willen verstoppen? Ik denk soms: de Arabische cultuur is de cultuur van de versluiering op alle gebied. Een Arabisch huis is gewoon een muur. Het eigenlijke huis ligt pas achter die muur. Bij ons kun je soms zelfs zien wat de mensen aan het eten zijn en naar welke programma’s ze kijken op tv. Als je daarentegen door Fez loopt…

HVW: Maar je gelooft dat er wel een verklaring voor te vinden is?
JL: Wel, er moet iets aan ten gronde liggen. Ik was in het oosten van Turkije, in een dorp in de buurt van Kars, op amper honderd kilometer van Jerevan in Armenië. In dat dorp was twee maanden voordien een vrouw door haar schoonfamilie vermoord omdat ze in haar eentje naar de stad was geweest. Honderd kilometer verder in Jerevan gaan de vrouwen niet alleen in hun eentje naar de stad, ze doen dat in zwarte netkousen, met een topje in zilverdraad. Waaraan ligt dat verschil toch? Dat kun je daar zelfs niet verklaren vanuit klimatologische verschillen of zo, want het klimaat is in de twee gevallen identiek. Het heeft zeker te maken met godsdienst, maar godsdienst is voor mij een onderdeel van cultuur. Maar waarom omhelst een bepaald volk dan die cultuur/religie, en honderd kilometer verder een andere?
Ik ben geen theoloog, maar ik doe heel graag aan speculatieve theologie. Ik heb nu een theorie in ontwikkeling die zegt dat het grote verschil qua omgang met vrouwen binnen de islamitische en de christelijke cultuur teruggaat op het feit dat je in de christelijke cultuur altijd vrouwen hebt gehad met veel autoriteit – koninginnen, hertoginnen, abdissen, heiligen. In de islamitische wereld hoorde de vrouw bij de inboedel. Daar lees je over karavanen waar de mannen vooroprijden, gevolgd door de kamelen met het zout en de vrouwen. Hoe komt dit nu? Volgens mijn theorie is dat omdat elke christen, vanaf het moment dat hij de christelijke iconografie tot zich neemt, de figuur van Maria leert kennen als een heel belangrijke vrouw die vereerd moet worden. Dus het gegeven van een vrouw waar je ontzag voor moet hebben, zit mee in de christelijke poppenkast. De vrouwen in de islamitische wereld hebben maar waarde omdat ze de favoriet waren van Mohammed. Het komt dus uiteindelijk neer op de rolverdeling: “It’s all in the script.” En in het christelijke script hebben de vrouwen gewoon meer tekst en een meer prominente plaats op het podium gekregen.

Verlichting op commando

HVW: In hoeverre denk je dat de vrijzinnige humanist voor zijn identiteit schatplichtig is aan het christendom?
JL: 100%. Zoals Robbe De Hert ooit zei: “Een socialist is een katholiek die niet meer naar de kerk gaat.” Ik denk dat ook. Als je de waarden ontleedt, kom je tot een geseculariseerde versie van de christelijke waarden. De enige punten waar ze het oneens over zijn, zijn euthanasie en abortus. Maar als het gaat om de samenleving: iedereen moet gelijk behandeld worden, solidariteit en steun aan de zwakkeren, respect voor het individu…
HVW: Wat vind je van mensen die beweren dat de islam een verlichting nodig heeft?
JL: Ik hoor dat graag zeggen, maar dat zijn geen zaken die je op commando kunt laten gebeuren. Ik denk niet dat men in de jaren dertienhonderd ergens in de buurt van Parijs is samengekomen en gezegd heeft: “Jongens, die middeleeuwen hebben nu lang genoeg geduurd. Ik stel voor dat we met de renaissance beginnen. Wie is er voor?” Maar zo wordt er soms wel over die islamitische verlichting gesproken. Je kunt in de geschiedenis terugkijken en vaststellen dat er op die bepaalde plaats en in die bepaalde tijdsperiode iets is gebeurd, maar zoiets laat zich niet bestellen. Ten tweede moet je je afvragen: “Wat is er ten tijde van de verlichting in West-Europa precies verlicht geraakt?” Dat was niet de godsdienst. Het is de samenleving die verlicht werd. De samenleving heeft tegen de godsdienst gezegd: “Beste vrienden, de tijd is voorbij dat jullie de lakens kunnen uitdelen en dat iedereen naar jullie pijpen danst. In jullie hoek! En daar mogen jullie nog altijd zeggen wat jullie willen, maar verwacht niet langer dat de hele samenleving daarin mee zal gaan.” Trouwens, op mij maakt paus Benedictus niet echt een meer verlichte indruk dan paus Pius de zoveelste. Als je dat toepast op de Arabische wereld, dan zou het dus niet de islam moeten zijn die verlicht geraakt, maar de Arabische samenleving. Deze zou ook tegen de islam moeten zeggen: “In de hoek!” Als je dat zo formuleert, besef je meteen hoe absoluut utopisch dat is. Godsdienst en politiek zijn daar meer met elkaar vervlochten dan hier misschien ooit het geval is geweest. Als je in België in 1850 zei dat je niet in God geloofde, kreeg je misschien vuile blikken op straat, maar daar is hier nooit iemand voor neergestoken.

HVW: In de Belgische wet zijn uitzonderingen opgenomen op grond van religieuze motieven? Zo is iedereen die een dier wil slachten verplicht het dier te verdoven, behalve wanneer het geslacht wordt binnen de context van een godsdienstig ritueel. Maar bij moslims en joden betekent slachten per definitie slachten volgens religieuze voorschriften, waardoor er in België massaal onverdoofd geslacht wordt. Is dit aanvaardbaar?
JL: Ik vind dat niet aanvaardbaar omdat ik het niet vind kunnen dat mensen van een bepaalde ideologische strekking rechten krijgen die mensen van een andere ideologische strekking niet krijgen. Verder vind ik ook dat er een onderscheid gemaakt moet worden tussen vrijheid van godsdienst, in de zin van de vrijheid om te geloven waarin je wilt, en anderzijds de vrijheid om het hele pakket aan praktijken dat daarbij komt uit te voeren. Als aan een geloof een praktijk vasthangt die tegen de Belgische wet ingaat, dan is die praktijk verboden. Of je moet ijveren om de wet aan te passen. Maar ik vind niet dat de wet mag discrimineren op basis van religie.

Schizofreen

HVW: Heb je het gevoel dat je muzikale aanleg samenhangt met je filosofische interesses? Of zijn dat twee schizofrene aspecten van een ‘gulzige’ persoonlijkheid?
JL: Nee, dat zijn toch wel twee verschillende “modi” denk ik. Op mijn reizen ben ik onderweg ook nooit meer in het bijzonder aangetrokken door muziek dan door mensen met een interessant verhaal. En ook toen ik op het einde van mijn reis voor “De weg naar het Avondland” aankwam in het oosten van Berlijn, realiseerde ik mij het verschil tussen hoe ik op dat moment naar de stad keek en hoe ik dat twintig jaar geleden deed, toen ik er moest optreden met Soulsister. Dat verschil was enorm. Ik zag toen gewoon andere dingen. En alles wat toen met de DDR te maken had, was niet meer dan een leuk exotisch decor. Eigenlijk was ik toen vooral bezig met: “Kan ik hier een nummer van maken?” Als ik in muziekmodus ben, is dat mijn voornaamste bekommernis, terwijl ik mij, als ik in historische of socioculturele modus sta, vragen stel als: “Wat is de reden dat in Jerevan vrouwen met een decolleté lopen, terwijl je dat net over de grens in Turkije niet meer ziet?” Vroeger liepen die twee modi wel wat meer door elkaar, maar tegenwoordig probeer ik dat meer te programmeren zodat ik weet waar ik het komende anderhalf jaar mee bezig zal zijn. Ik ben een soort geestelijke triatleet. En als het zwemmen is, moet je gewoon helemaal zwemmer worden. Ik weet dat ik onbevredigd en kriegel zou eindigen als ik maar een van die dingen zou doen. Dat was ook de reden dat we er de eerste keer met Soulsister mee ophielden: te veel uren in kleedkamers van tv-programma’s zitten wachten en je afvragen waarom je daar je tijd zit te verdoen. Het leven is daar te kort voor. Maar aan de andere kant ben ik ook niemand om me een halfjaar in een bibliotheek op te sluiten. Mijn levensgevoel is toch: “Het leven is een speeltuin en ik wil overal eens op zitten.”
HVW: Zonder schizofreen te worden dan…
JL: Ach, wat is er mis met schizofreen? Zolang je maar met jezelf overeenkomt. (lacht)

Farid Zahnoun, educatief medewerker HVV

Het leifsymposium afgelopen vrijdag met als onderwerp ‘De druppel die de emmer doet overlopen’ mist zijn doel niet. In het artikel ‘Ook euthanasie voor wie levensmoe is’ (DS 10 oktober) zet men eindelijk, tien jaar na de geboorte van de euthanasiewet, deuren open voor een correcte toepassing én een uitbreiding van de wet. Wim Distelmans duidt de vraag om euthanasie bij ‘levensmoeheid’. Volgens hem waren er op bijna 954 euthanasiegevallen enkelen die als reden levensmoeheid hebben opgegeven.

Als directeur van de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging heb ik erg vaak gesprekken met mensen die hun euthanasieformulieren in orde willen brengen. Twee woorden vallen in elk gesprek: levensmoeheid en dementie.

Levensmoeheid, als het samenspel tussen de lichamelijke en psychische ‘ongemakken’, kan perfect binnen de huidige wet, verduidelijkt de specialist medisch recht Herman Nys. Bewijst dit dat de euthanasiewet uiteindelijk toch op dat hellende vlak geraakte waar de tegenstanders zo hard mee schermden in 2002? Neen, zeker niet. Het is alleen een realiteit dat wij nog steeds te paternalistisch denken. We zijn nog niet overtuigd en doordrongen van het feit dat het de patiënt is en hij/zij alleen die om euthanasie kan vragen. Dat alleen hij/zij kan aangeven hoe ondraaglijk dat lijden is.

Bij lichamelijk lijden stappen we al snel mee in de vraag van de patiënt. We begrijpen het, we maakten het zelf al mee of we zien het zo duidelijk aan de (uitgemergelde) patiënt.

Maar over dat geestelijk lijden denken we anders. We twijfelen. Psychiaters blijven hopen op een oplossing, nog even volhouden dus. Wij, mensen in de omgeving van dit psychische of psychiatrische lijden, vermijden het gesprek door te zeggen dat de zon zo heerlijk schijnt of dat een lekkere maaltijd de zaak wel zal oplossen. Een geruststelling om zwart op wit te lezen dat de wet voor deze gevallen het juiste kader geeft.

Onomkeerbare hersenaandoening

Daarmee is het knelpunt nog niet opgelost van de euthanasievraag voor een onomkeerbare hersenaandoening, na invulling van een wilsverklaring. Het is onmogelijk nog langer uit te leggen dat een euthanasieverklaring wel ingevuld kan worden, en zelfs door de gemeente geregistreerd wordt, maar dat diezelfde verklaring een lege doos is, want enkel toegepast kan worden voor een onomkeerbare coma.

Ik was opgetogen tijdens de studiedag te horen dat er eindelijk een ruimere consensus bestaat om de wet uit te breiden voor dementie. Ik kan alleen maar hopen dat de politici het hoorden, dat ze wetsvoorstellen schrijven die de wet uitbreiden voor onder meer dementie. Maar vooral dat ze een commissie samenroepen om eindelijk de voorstellen te bespreken en de wet uit te breiden.

Elke partij die zich nog verschuilt achter een electoraal excuus om dit niet te doen, moet er de jongste enquête nog eens op nalezen. Tachtig procent van onze bevolking is ervan overtuigd dat de wet op dit punt aangepast moet worden.

Zo zal een patiënt, die via een euthanasieverklaring kiest voor euthanasie, de uitvoering van die euthanasie krijgen op het door haar/hem gekozen ogenblik. En dus niet zoals Hugo Claus die, op grond van de procedure voor het ondraaglijke geestelijke lijden gecombineerd met een beginnende dementie, te vroeg euthanasie kreeg, om zo het spook van de dementie te lijf te gaan

Vandaag begint het parlementaire jaar weer. De politici weten waarmee ze alvast kunnen beginnen om de kloof tussen samenleving en politiek te dichten.

Jacinta De Roeck, in De Standaard 11/10/2011

Reactie Marieke Höfte (voorzitter HVV):

HVV staat open voor agnostici, deïsten, atheïsten, vrijzinnigen en humanisten. Dat is zo en dat zal zo blijven. We leven in een multiculturele en multireligieuze tijd. Wat vroeger voor ons evident was, is dat vandaag niet meer. Vreedzaam samenleven tussen mensen met diverse achtergronden vraagt om een explicitering van een aantal basiswaarden die door iedereen gedeeld kunnen worden. Als vrijzinnige humanisten kunnen wij ons steentje tot een vreedzame samenleving bijdragen door een seculiere moraal (los van goden) te promoten en te ondersteunen. Hoe we dat op een positieve manier kunnen doen is het doel van o.a. de Werkgroep Atheïsme. We hebben bewust voor het woord atheïsme gekozen om duidelijk te stellen waarvoor we staan. We hadden ook de term “seculier humanisme” kunnen kiezen. Dat is misschien een betere term maar niet voor iedereen duidelijk. We willen het debat binnen HVV opentrekken. En nadenken over de plaats van het vrijzinnig-humanisme in deze wereld en hoe we onze waarden kunnen verdedigen. Die waarden afzwakken of verloochenen om gelovigen die de kerk ontvluchten een alternatief te bieden, is mij echter een brug te ver.

HVV is voor verdoofd slachten van dieren omdat HVV fundamenteel voorstander is van het gelijkheidsbeginsel en als dusdanig gekant is tegen de idee van uitzonderingen binnen de burgerlijke wetgeving op basis van religieuze motieven. Het maken van uitzonderingen op religieuze basis impliceert een erkenning van religieuze of godsdienstige voorschriften als hebbende meer legitieme macht dan de oorspronkelijke burgerlijke wet waarop de uitzondering van toepassing is. Dit druist regelrecht in tegen de principes van de geseculariseerde civiele samenleving en wij stellen dat de godsdienstvrijheid hier zijn grenzen overschrijdt.
In de geseculariseerde samenleving wordt de staat verondersteld levensbeschouwelijk neutraal te blijven, wat betekent dat zij geen uitzonderingen op de algemene wetgeving mag toestaan op basis van levensbeschouwelijke motieven. Met het legitimeren van uitzonderingen op basis van religieuze motieven wordt de wet in feite herleid tot een vorm van voorwaardelijk gezag dat zijn macht en legitimiteit verliest zodra het in tegenspraak komt met ‘de wil van een god(sdienst)’. Dit kan binnen de seculiere en pluralistische samenleving niet de bedoeling zijn.

Er is een verschil tussen godsdienstvrijheid binnen de grenzen van de wet en godsdienstvrijheid waarvoor men de wet moet aanpassen om ze wettelijk te kunnen maken. Ofwel werkt men de uitzondering weg door ze algemeen te maken, ofwel werkt men ze weg door ze te schrappen, maar zolang er sprake is van uitzonderingen binnen de wet is er sprake van een inbreuk op het gelijkheidsprincipe. Bovendien krijgen we de indruk dat bepaalde wetten ‘democratisch tot stand komen’ eerder op basis van zwaar lobbywerk uit beperkte hoek dan op basis van nuchtere feiten, wetenschappelijk onderzoek en algemene basisbeginselen. We pleiten dus meteen ook voor een discussie ten gronde over de wetgeving in ons land en de manier waarop de wetgevende macht functioneert.

Daarnaast zijn er nog voldoende en afdoende argumenten te geven voor het verdoofd slachten:

1° Wetenschappelijk onderzoek toont overduidelijk en reeds lang aan dat dieren meer en langer lijden bij onverdoofd slachten dan bij verdoofd slachten; ‘The Food Research Institute’ te Langford bijvoorbeeld toonde onder andere via het meten van breinactiviteit aan dat het brein van het dier nog geruime tijd actief blijft na de keling. Bij runderen loopt dit soms op tot een aantal minuten. Bovendien loopt de rituele slachting vaak mis, waardoor het lijden nog langer kan duren. Ook het rapport van de ‘European Food Safety Authority (EFSA) uit 2004 stelt dat verdoving voor het slachten altijd dient plaats te vinden (EFSA Journal 45: 1-29). Daar waar diverse wetenschappelijke onderzoeken mekaar tegenspreken, dienen ook de meettechnieken en omstandigheden van het onderzoek vergeleken te worden en nieuw onderzoek uitgevoerd. Maar het moge duidelijk zijn dat verdoving het gevoel van pijn weghaalt.

2° Wetenschappelijk onderzoek toont bovendien aan dat een verdoofde slachting perfect kan voldoen aan de eisen van een correct uitgevoerde rituele slachting.  In de rituele slachting wordt immers een zo volledig mogelijke uitbloeding van het dier beoogd. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat de uitbloeding minstens even goed en soms beter verloopt bij verdoving dan bij niet-verdoving. Dit werd aangetoond in een onderzoek van de universiteit van Bristol (UK) onder leiding van Haluk Anil, zowel voor schapen als voor runderen: Animal Welfare, vol 15, p 325.

3° Het is ook niet zo dat onverdoofd slachten een geschreven religieuze verplichting is, of dat verdoving verboden zou zijn. Er wordt in de religieuze geschriften van de islam (Koran en Soenna) vanzelfsprekend niets over verdoving gezegd, simpelweg omdat er toen geen verdovingstechnieken bestonden. Afwezigheid van een bepaalde procedure betekent toch niet dat die procedure verboden zou zijn? Ook hier zien we dat dit ‘gebruik’ vooral gedragen en geregeld wordt door jarenlange traditie zonder vaste bodem. Wel zullen joodse en islamitische geleerden waar nodig herhalen ‘hoe het moet’. HVV vindt het belangrijk dat de samenleving alle respect betuigt voor bepaalde tradities, maar diezelfde samenleving mag van die tradities ook eisen zich mettertijd aan te passen aan nieuwe technologie, nieuwe kennis en evoluerende normen en waarden. Vooral omdat we weten dat er in elke levensbeschouwelijke gemeenschap progressieve krachten aanwezig zijn die minder problemen hebben met verandering.

4° Bij de moslims is er absoluut geen eensgezindheid omtrent de kwestie verdoving en is alles afhankelijk van de interpretatie en goodwill van imams en islamitische geleerden. Dat impliceert opnieuw dat er niet zoiets bestaat als een eenduidige religieuze regel die stelt dat verdoofd slachten verboden is of onverdoofd slachten verplicht. Er zijn trouwens verschillende moslimlanden, zoals Indonesië, Maleisië en de Verenigde Arabische Emiraten die verdoving toestaan of aanvaarden. Er zijn ook al diverse fatwa’s uitgesproken die verdoving goedkeuren, op voorwaarde dat het dier goed uitbloedt en het dier niet sterft door het effect van de verdoving. En er wordt schapenvlees uit Nieuw-Zeeland naar België ingevoerd van verdoofde dieren, voorzien van een halal certificaat! We veronderstellen dat er bij de orthodoxe joodse gemeenschap wel meer eensgezindheid is, maar dat belet niet dat er feitelijk toch heel divers wordt omgegaan met rituele slachtingen in het algemeen, binnen de levensbeschouwelijke gemeenschappen zelf. En dat maakt hun case er niet overtuigender op.

5° In bepaalde Europese landen (Zweden, Noorwegen, IJsland en Zwitserland) is de verplichte verdoving in het geval van rituele slachtingen al een feit en biedt de Europese wetgeving de ruimte aan haar lidstaten de uitzondering uit de wet te halen (richtlijn 93/119/EG van de Raad van 22 december 1993). De meest recente beslissing in dit verband werd in Nederland genomen.

6° Ook op economisch vlak ligt de lat niet gelijk en zorgt deze ‘uitzondering’ voor een toestand van ongelijkheid voor de slachthuizen. De ‘verplichte’ procedures op het verdoofd slachten brengen immers kosten met zich mee die de rituele slachter niet in rekening moet brengen. Is hier dan geen sprake van concurrentievervalsing?

7° Uit een enquête van Gaia blijkt ook nog dat slechts 36% van de moslimgemeenschap tegen verdoofd slachten is. De enquête uit 2010 werd afgenomen bij 261 respondenten en toont onder andere aan dat 36% verdoving onaanvaardbaar vindt, terwijl een andere 36% zegt hier neutraal tegenover te staan. 28% vindt verdoving onproblematisch. Er is dus wel degelijk een basis te vinden binnen de islamitische gemeenschap om verdoving  bij rituele slachting in te voeren. We gaan ervan uit dat dit binnen de kleinere joodse gemeenschap nog niet het geval is.

HVV staat dus achter het advies voor de Raad van Dierenwelzijn en achter Gaia, die beide pleiten voor verdoofd slachten, altijd en overal.
We weten ook dat zowel de islamitische als de joodse gemeenschap dierenwelzijn een zeer belangrijke kwestie vinden. Het is in dit licht dat het verdoofd slachten ook voor deze gemeenschappen zelf de meest verantwoorde praktijk is.

Farid Zahnoun en Peter Algoet
HVV – werkgroep atheïsme

Het gaat er toch om dat het kind in een gezin terechtkomt waarin het alle kansen krijgt om uit te groeien tot een volwaardige burger. Welk geloof dat kind later zal aanhangen, is toch volstrekt bijkomstig?

In Marokko bestaat geen scheiding tussen kerk en staat. Potentiële adoptie-koppels moeten blijkbaar een attest van religieus huwelijk voorleggen, dat is opgesteld door een imam en de uiteindelijke beslissing wordt genomen door de Marokkaanse weeshuizen. In wat voor wereld leven wij als men geloof boven het belang van het kind gaat stellen? Als imams en niet objectieve, geëngageerde instellingen gaan beslissen over het lot van kinderen? Minister Vandeurzen en adoptiedienst Vreugdezaaiers moeten zich dringend beraden of zij willen meewerken aan de instandhouding van zo’n opvatting over adoptie. In plaats van a priori en systematisch geloofsbeperkingen op te leggen aan adoptie, lijkt het ons beter dat geschikte instanties geval per geval overleggen, beoordelen en evalueren.

België heeft een lange traditie van non-discriminatie op basis van geloof en die wordt ondermijnd door de kritiekloze houding van de minister. Zullen we binnenkort ook plooien voor adoptielanden die enkel adoptie-ouders aanvaarden die Joods zijn, of bruine ogen hebben, of socialistisch zijn? In zoverre zij een attest kunnen voorleggen van de rabbijn, de behandelende geneesheer of de partijvoorzitter?

Het zou minister van Welzijn Jo Vandeurzen sieren mocht hij in dit dossier mocht hij in dit dossier het belang van het kind boven het geloof stellen.

Björn Siffer

Woordvoerder HVV

In 2007 werd in de Senaat een wetsvoorstel over de medisch begeleide voortplanting (MBV) en de bestemming van de boventallige embryo’s en gameten uitvoerig  besproken en uiteindelijk gestemd.

De wet kwam er omdat de MBV zich al jaren in een stroomversnelling bevond, en de ethische problemen zich opstapelden. Ook de toegenomen vruchtbaarheidsproblemen zorgden ervoor dat MBV (in vitro fertilisatie, ICSI, sperma- en eiceldonatie,…) steeds belangrijker werd. De problematiek belangt nagenoeg ieder van ons aan.

Het wetsvoorstel houdt maximaal rekening met de belangen van alle betrokkenen, voorziet oplossingen voor een aantal wetenschappelijke en ethische vraagstukken en houdt rekening met de huidige praktijk in onze fertiliteitcentra. Aan een aantal knelpunten werd een  duidelijk wettelijk antwoord gegeven: de bestemming van de overtallige embryo’s, de ruimte die er blijft voor de “saviour-baby”, de maximale leeftijd waarop in vitro fertilisatie nog mag voor een vrouw, de genetische pre-implantatie diagnostiek, … Een aantal handelingen werd strikt verboden, zoals de eugenetische ingrepen, de commercialisering van eicellen, zaadcellen en embryo’s en de vrije geslachtskeuze.

De wet bepaalt dat donatie van sperma (en eicellen) aan een spermabank anoniem en op niet-commerciële basis gebeurt. Daarenboven mogen slechts enkele  kenmerken van de donor, zoals huidskleur en kleur van de ogen, door de behandelende arts actief “aangewend”  worden om er voor te zorgen dat de baby “matcht” met de beide wensouders. Gegevens over IQ, studies, beroep, atletisch vermogen en dergelijke worden niet vrijgegeven aan de wensouders om te beletten dat  men baby’s kiest zoals een kleedje uit de catalogus van “3 Suisses”. In de wet staat letterlijk dat  een fertiliteitcentrum de anonimiteit van de donoren moet waarborgen door alle gegevens die zouden kunnen leiden tot hun identificatie ontoegankelijk te maken. Het voorstel om de fysieke en sociale gegevens  van de donor indien gewenst door de ontvanger(s) te ontsluiten werd  weggestemd. Artikel 57 laat dan weer wel toe dat de niet-anonieme donatie, berustend op een wederzijdse overeenkomst tussen de donor en de ontvanger(s) toegestaan is. Dit artikel kwam er om de zogenaamde “bekende” donatie toe te laten. In praktijk vaak toegepast door lesbiennes die een vriend vragen om sperma te doneren, of een zus die eicellen afstaat voor haar onvruchtbare zus (dit is voor eiceldonatie vaak de enige manier om op een legale manier aan eicellen te geraken). Nu blijkt dat het woordgebruik “niet-anonieme” donor (ipv “bekende” donor) en het ontbreken van een duidelijke definiëring van dit woord in de wet, dit artikel interpreteerbaar maakt buiten datgene wat de bedoeling was van de makers van de wet.

De spermakeuze op een buitenlandse website zoals dit in de reportage voorgesteld doet echter wel denken aan de catalogus van “3 Suisses” en gaat op drie punten in tegen de geest van de wet. Het gaat hier duidelijk niet over een bekende donor, wel over een onbekende waarvan je via een commerciële website alle gegevens kan terugvinden, buiten de noodzakelijke fysieke kenmerken voor een goede “matching” ook nog het beroep, foto, stemgeluid, en allerlei andere kwaliteiten. Zodoende kan de ontvanger hier een donorkeuze maken die verder gaat dan de door de wet toegelaten “matching”. Het kiezen uit allerlei andere kenmerken (goede student, sportief, job,  …) gaat in de richting van eugenetica wat zeer duidelijk bij wet verboden is!

Om de betwistbare interpretaties die de wet omzeilen af te blokken moet de wet misschien bijgestuurd worden tenzij een rechtbank uitmaakt welke interpretatie de juiste is. Als men de wet aanpast zijn er twee opties:  duidelijk inschrijven dat artikel 57 enkel en alleen slaat op bekende donatie en dat begrip zal dan duidelijk gedefinieerd moeten worden.

Of we laten toch de niet-anonieme donatie naast de anonieme donatie toe (tweesporen beleid), maar dan onder strikte voorwaarden die eugenetica en commercialisering uitsluiten. Zo moet de niet-anonieme donor gekozen worden door een fertiliteitcentrum op basis van de  ‘matching’ en nooit door de ontvanger(s) rechtstreeks via een commerciële site. Alle andere gegevens kunnen enkel en alleen vrijgegeven worden als er een terechte vraag is van het donorkind, en dit trapsgewijs.

De ondergetekenden die meeschreven aan de wet vinden dat deze reportage aantoont dat de wet overschreden en uitgehold wordt. Ze laat zien dat zorgvuldig en goed overlegd parlementair werk, in samenwerking met de fertiliteitcentra en specialisten MBV, ingehaald wordt door internettechnologie (websites).

Jacinta De Roeck,                                                                           Patrik Vankrunkelsven,

Gewezen senator                                                                         gewezen senator

en directeur HVV

Ik ontmoet Siegfried Bracke in z’n kleine bureau in het federaal parlement. Een klein bureau, zonder luxe, dat hij deelt met z’n medewerker. Hier wordt noest gearbeid! We treffen elkaar in een periode dat Brackes aandacht vooral gaat naar de moeilijke regeringsvorming en naar de bijzondere commissie kindermisbruik in de kerk. Over dit laatste zegt hij: “Ik vind het een vorm van immanente rechtvaardigheid – dit is een boodschap voor Léonard – dat ze dit nog als een boemerang in hun gezicht krijgen!” Het besnorde boegbeeld van de gematigde vleugel van de NVA is duidelijk in vorm…

Het Vrije Woord: We zullen onmiddellijk met de deur in huis vallen: bent u voor of tegen een uitbreiding van de euthanasiewet naar minderjarigen en dementerenden? En wat is de houding van uw partij? Is iedereen vrij om te stemmen?

Siegfried Bracke: De houding van mijn partij is hier volledig vergelijkbaar met bijvoorbeeld de Open VLD: elk parlementslid is vrij in dit soort ethische kwesties om naar zijn of haar geweten te stemmen. Los daarvan vinden wij dat de bestaande euthanasiewet inderdaad het best wordt aangepast, uitgebreid ook. Maar ik moet u wel zeggen – en dan spreek ik als individu – dat ik daar vroeger veel gemakkelijker standpunten over innam dan nu, omdat ik nu ook wel besef dat ik ooit weleens op dat knopje zal moeten drukken en een ja of een neen geven, want onthouden vind ik in dezen niet gepast. Dit gezegd zijnde, wil ik toch benadrukken dat ik in mijn leven van weinig verenigingen lid ben geweest, maar een van de eerste waar ik toch lid van werd, was Recht op Waardig Sterven. Omdat ik de dood zo fundamenteel en zo universeel vind – uiteindelijk is het de enige zekerheid… Palliatieve zorg blijft ook belangrijk: ik steun Wim Distelmans en zijn palliatieve dagcentra absoluut. Dat lijkt mij minstens even belangrijk. Het is dus een én-énverhaal en een verhaal van nuance.

HVW: En als zo’n stemming er komt, kunt u dan voorspellen hoeveel mensen van uw 27-koppige fractie voor zouden stemmen?

SB: Neen, omdat het afhangt van die modaliteiten. Nu, wij zijn geen ethisch conservatieven. Wij zijn ethisch conservatief op andere fundamentele punten, ik ook. Dat gaat dan over ethiek in andere kwesties dan abortus en euthanasie.

HVW: Dan bedoelt u bijvoorbeeld de multiculturele samenleving? Hoe staat u ertegenover? Vindt u de kritiek terecht?

SB: Natuurlijk. We hebben ons vastgereden in een angst voor het Vlaams Belang. Dat heeft ervoor gezorgd dat samenlevingsproblemen, zodra ze ook maar iets met allochtonen te maken hadden, onbespreekbaar waren. Het siert de burgemeesters van Gent en van Antwerpen dat ze ooit letterlijk in een interview in een tijdschrift van hun partij aanklaagden dat dit soort van problemen in hun partijen niet besproken mocht worden. Ach, we hebben een gigantische prijs betaald. En de media, ook ikzelf, zijn daar in de fout gegaan. Als er iemand was die een scheve toestand recht wou zetten, hebben wij jarenlang gevraagd: “Loopt u het Vlaams Belang niet achterna?” Waarop de politicus bijna een beroerte kreeg van de schrik. Dat heeft ons verblind, verdwaasd en verdoofd. Er zijn dus samenlevingsproblemen, en een van de redenen waarom ik naar de NVA ben gegaan, is omdat die partij op dat vlak erg duidelijk is. Ons standpunt is dat wij tegen iedereen zeggen: “Kom er maar bij, maar je bent lid van onze club en in onze club is er een reglement en je houdt je daaraan. Zonder onderscheid van kleur, ras of godsdienst. En trouwens: als je lid bent van de club, probeer dan maar dat reglement te veranderen.” Dit is de uitgestoken hand: iedereen doet mee. Dat was ook de houding van Martin Luther King: het gaat over gelijke rechten, en de allochtonen hebben die. In Nederland is er een zogenaamd ‘ranzig kabinet’ met de gedoogsteun van Wilders. Wat dat kabinet heeft beslist in verband met volgmigratie, dat kan ik steunen. Want het is in het belang van die mensen, opdat ze niet voortdurend zouden moeten herbeginnen.

Journalist bij een ministerie

HVW: Hebt u veel invloed gehad op de journalistiek in Vlaanderen? U staat bekend als de gevatte interviewer die het brave van de Vlaamse journalistiek trachtte te overstijgen, maar tegelijk wordt u ook geassocieerd met de onderbreek-cultuur en de korte soundbite-cultuur. Hoe kijkt u daar achteraf op terug?

SB: Ook dat is een en-en-verhaal. Dat van die zestien seconden – het is ondertussen al minder – is een gemiddelde. En met gemiddelden moet je geweldig goed opletten. De media moeten alles doen: de snelle happen, maar ook de bredere stukken. Kijk, je treedt op een bepaald moment binnen in een instituut als de toenmalige BRT en dat was toen een ministerie, met alle kwalijke kantjes van de ambtenarij. Dat was  een gepolitiseerde omroep met een cultuur die erop gericht was, met name als je politieke verslaggeving deed, om de aandeelhouder, de politici die in de Raad van Bestuur zaten, te plezieren. De bazen waren ook allemaal politiek benoemd en ik deed zo aan journalistiek dat mijn bazen tevreden waren en dat ik gerespecteerd werd in de Wetstraat. Op een bepaald moment is mijn frank gevallen, in de periode dat men van het ministerie een bedrijf heeft gemaakt dat VRT heet. Toen heb ik alle principes overboord gegooid, want ze klopten gewoonweg niet. Ik deed namelijk aan journalistiek voor gelijkgezinden. En ik vind dat een massamedium, betaald met het belastinggeld van iedereen, er voor iedereen moet zijn. De versnelling van het medium is iets wat zich wereldwijd heeft voltrokken, je kunt dat niet tegenhouden. Waarom had de BRT op een bepaald moment geen kijkers meer? Omdat men geen rekening hield met de kijkers. De kijker keek naar “Holland”, naar de Berend Boudewijn Show, waar ze koelkasten en wasmachines uitdeelden. Maar wij vonden dat het volk opgevoed moest worden.

HVW: Denkt u dat de burger beter geïnformeerd is dan vroeger?

SB: Absoluut.

HVW: Maar gaat dat ook niet gepaard met oppervlakkigheid? Want door de versnelling van het medium kan men toch vaak minder diep op een thema ingaan?

SB: Helemaal niet. We zijn er veel beter aan toe dan tevoren! Tindemans, die heeft ooit een gewéldige verkiezingsoverwinning behaald, een miljoen stemmen, en weet je met welke slogan? “Met deze man wordt het anders”. (ironisch) Geweldige programmaboodschap, hé. Ik zeg niet dat die man nergens voor stond, maar die had op dat moment het marketinggevoel beet.

Nationalisme

HVW: Guy Verhofstadt trok voor enkele maanden fel van leer tegen het nationalisme. Hij kreeg in een opiniestuk lik op stuk van Bart De Wever. Heeft de nationalistische component van de NVA u nooit doen twijfelen om de stap te zetten?

SB: Als nationalisme exclusief is, in de zin van “Wij zijn de Vlamingen en van de rest willen we niet weten”, dan is dat fout. Maar nationalisme betekent ook: zorg voor de gemeenschap waartoe je behoort. Ik ben nogal verslaafd aan podcasts (geluidsbestanden van internet, nvdr). Wel, Guy Verhofstadt doet op een bepaald moment een heel lang interview op de Nederlandse radio, waarin hij voortdurend zegt dat hij het nationalisme bestrijdt. Tot het op een bepaald moment gaat over zijn eigen familie en de mevrouw die hem interviewt, zegt: “U hebt een Italiaanse schoonbroer?” Waarop Verhofstadt zegt: “Nee nee, dat is geen Italiaan, dat is een Napolitaan, dat is compleet iets anders.” En dat is inderdaad iets anders, hij had gelijk.

HVW: Is het een fout geweest van bepaalde generaties van politici om die drang naar vertrouwde structuren te ontkennen?

SB: Natuurlijk! Hoe globaler de wereld, hoe belangrijker die lokale structuren zijn. Dat is de paradox van de globalisering. Maar als je nationalisme zoals Verhofstadt gaat associëren met de Holocaust, ja zeg, daar hebben wij niets mee te maken, hé. Volstrekt niets. Alleen, zorg dat je een soort van publieke ruimte hebt die je deelt met mensen, die niet noodzakelijk daar geboren zijn, want dat is Bloed-en-Bodemnationalisme, en je zegt daartegen: “Je kan gerust lid worden van onze club, graag zelfs, we zullen je met plezier ontvangen, en je doet zoals alle anderen.” Alsof ik zou denken dat elke liberaal een sociale bloedhond is en elke socialist een geldverbrasser.

HVW: VIVES (Vlaams Instituut Voor Economie en Samenleving, onderzoeksgroep van de KUL) stelt zich voor als een onafhankelijke economische denktank, maar lijkt eerder een politieke lobbygroep met een duidelijke Vlaams-nationalistische agenda. De directeur van dat onderzoeksinstituut is Koen Algoed, de kabinetschef van Vlaams NVA-minister van Begroting Muyters. Wat vindt u als aanhanger van vrij onderzoek van deze aanpak?

SB: Ik vind om te beginnen net dat vrij onderzoek bepaalt dat je de dingen niet mag omkeren. Het is niet omdat je tot een bepaalde conclusie komt en dat toevallig overeenkomt met de visie van partij A, B of C, dat je ook partij A, B of C aanhorig bent. Vrij onderzoek betekent voor mij dat je naar eer en geweten de waarheid probeert te vinden. En dat is wat die denktank doet. Of die denktank nu in de universiteit van Leuven zit, of in die van Gent of in die van Brussel, het maakt mij niet uit. Ik ga ervan uit dat deskundigen in alle onafhankelijkheid werken. Dat is hetzelfde met mij: ik ben nu een NVA-politicus. Denkt u nu echt dat ik niet meer in staat ben om vanaf nu een politiek interview te doen? Natuurlijk kan ik dat.

HVW: Dus u hebt er geen probleem mee dat de kabinetschef van Muyters, onder het mom van een onafhankelijke onderzoeksgroep van een universiteit, politieke stellingnames doet? Ik zou als universiteit niet blij zijn.

SB: Ik zie het probleem niet. Koen Algoed is een wetenschapper en ook kabinetschef. Dat zijn onderscheiden dingen. Het is goed dat men dat in alle duidelijkheid weet. Kijk ook eens naar de daden en niet naar de etiketten. Vindt men ergens een stuk waar de betrokken wetenschapper de waarheid en de zoektocht naar die waarheid methodisch en ten gronde zo inhoudelijk geweld aandoet, dat dat stuk werkelijk nergens op slaat?

HVW: Ik herinner mij toch de ongelukkige communicatie over hoe de onderwijsnetten de slaagkansen in het hoger onderwijs bepalen. Daar werden toch conclusies getrokken die volledig fout of niet genuanceerd waren? Zeker in de – eveneens katholieke – De Standaard. Er was ook de resem van persberichten die alle pleitten voor splitsing van België of allerminst gevoelige delen van onze sociale zekerheid.

SB: Verbaast het resultaat van dat onderzoek u? Ik heb mij een aantal jaren van mijn leven grondig beziggehouden met dat thema. Er bestaan heel goede katholieke scholen en er bestaan heel goede andere scholen. Ik zou aan iedereen die een school moet kiezen de raad geven niet af te gaan op de reputatie. Want dat kan ontzettend misleidend zijn. De doorlichtingen van al die scholen liggen ter beschikking. Ik heb voor mijn kinderen indertijd een school gekozen waarvan ik zeker was dat het een goede school was. Dat was nochtans een school zonder reputatie. Ik ken natuurlijk het artikel niet meer vanbuiten, ik heb het wel gelezen, misschien staan er dingen in die onvolledig zijn of waarbij ik bedenkingen heb.

Vrijzinnigheid

HVW: Hoe kijkt u als buitenstaander, maar toch behept met enige sympathie, naar de vrijzinnigheid?

SB: Heel vreemd, moet ik bekennen. Ik gebruik altijd hetzelfde beeld. Er zijn mensen die goed kunnen zingen, en wat doen die? Die verzamelen zich en die vormen een koor. Maar er bestaat geen koor voor mensen die niet kunnen of niet willen zingen. Vrijzinnigheid is in de samenleving van vandaag de norm en dus geen verbindend element. Vooral ook omdat vrijzinnigheid onvoldoende is ongevuld. De vrijzinnigheid is te veel op zichzelf gericht. Men heeft te veel de drang om ernstig genomen te worden. Kom naar buiten, lachend, zelfbewust, met de hand uitgereikt! (declameert) De tijd dat de papen de ketens smeedden waarmee onze ziel aan banden werd gelegd, is voorbij, hoor! Ik heb de tijd voor het Vaticaanse Concilie nog geweten, ik heb de overgang gezien. Ik ben lid van de bijzondere commissie kindermisbruik en ik vind het een vorm van immanente rechtvaardigheid – dit is een boodschap voor Léonard – dat ze dit nog als een boemerang in hun gezicht krijgen. Maar ik had dus gehoopt dat een godsdienst die derwijze het leven van de mensen bepaalt, voorgoed verdwenen zou zijn. Maar goed, ik zie dat er weer een nieuwe groep mensen opstaat, moslims dit keer, met juist dezelfde ambities en ik hoop dat ook zij door drank, pil en wild leven op andere gedachten komen, maar ik weet niet of dat zal lukken.

HVV: U staat bekend als een vrijmetselaar. In De Morgen verscheen er zelfs een artikel waarin u zich beklaagde over broeders die u de stap naar de NVA niet kunnen vergeven.

SB: Ik heb inderdaad een aantal  werkplaatsen bezocht en daar mijn keuze toegelicht. Er waren goede en slechte reacties, maar dat is normaal. We hebben maar 30% gehaald, wat betekent dat er 70% voor anderen hebben gestemd. Binnen de vrijmetselarij heb je zoals in de rest van de samenleving slimme mensen en heel slimme mensen.

HVV: Zijn er mensen die u hebben ontgoocheld? Die u zijn afgevallen?

SB: Dat weet ik niet meteen. Maar ik voel wel dat men het vaak niet begrijpt… Die geweldige clichés ook altijd… Het enige waar ik het moeilijk mee heb, is dat een politieke keuze wordt verbonden aan een ethisch oordeel. Kiezen voor de NVA is een politieke keuze, maar er zijn mensen die daar ook een moreel oordeel aan verbinden. Ik zou dus zeggen: “Heer, vergeef het hun, want ze weten niet wat ze doen.” Ik heb geprobeerd het uit te leggen, maar er zijn natuurlijk mensen die niet willen luisteren, omdat ze bevooroordeeld zijn. Maar u zult het met mij eens zijn dat dat niet de geest van vrij onderzoek is. Er zijn natuurlijk nog vrijmetselaars binnen de NVA, maar ik ben de enige die dat zegt. En er zijn binnen de vrijmetselaarsloges ook ongelooflijk veel sympathisanten. Als je 30% scoort, dan komen je stemmen van overal.

HVV: Denkt u dat pluralisme enkel op papier bestaat, want wij stellen toch vast dat steeds meer scholen en ziekenhuizen katholiek worden en zich niet pluralistisch opstellen. Wat vindt u daarvan, als dienaar van het algemeen belang?

SB: (fluistert) Schrikt u daarvan? Weet u, ik ben destijds nog voorzitter geweest van de ARGO, en ook lid van de Raad van Bestuur van de grootste scholengroep van het Gemeenschapsonderwijs, en ik heb gemerkt hoe dat werkte… Ik kan u zeggen dat het katholieke onderwijs meer is ontsnapt aan wat ik de Vlaamse ziekte noem dan het Gemeenschapsonderwijs. Dit onderwijs wordt namelijk kapotgereglementeerd! Als je personeelsprestaties uitdrukt in minuten, dan ga je kapot. De katholieke scholen kunnen vanwege die bezieling een beroep doen op mensen die zich gratis en voor niets inzetten. In het GO! is er altijd iemand die of ter plekke of vanuit Brussel of vanuit de twee tegelijk met een reglement staat te zwaaien. Wat de gezondheidszorg betreft, vind ik dat een arts het recht heeft om abortus of euthanasie te weigeren. Maar een patiënt heeft het recht dat te krijgen, daarmee is de kous af.

HVV: Akkoord, er is de individuele gewetensvrijheid van de arts. Maar het is ziekenhuiskoepels toch ook verboden om via omzendbrieven artsen te verbieden een wet toepasbaar te maken? Moet de politiek daar niet tegen optreden?

SB: Ik vind het minstens even belangrijk dat je mensen overtuigt dan dat je met regels zwaait. Ik ken trouwens ook iemand die geëuthanaseerd werd in een ziekenhuis dat staat te zwaaien met de boodschap dat ze zoiets nooit zouden doen… Zoals ik ook iemand ken die in een publiek ziekenhuis niet werd geholpen omdat de arts niet wilde. En die arts was niet eens katholiek. Hij kon het gewoon niet…

HVV: Welke boeken of politieke of filosofische denkers hebben uw denken beïnvloed? Toen u jong was en studeerde voor germanist, maar ook tijdens uw journalistieke carrière? Welke geschriften hebben u de keuzes doen maken die u hebt gemaakt?

SB: Sociologen waren er niet bij. Zoals Karel van het Reve ooit zei: “Als sociologie zo belangrijk is, hoe komt het dan dat ik geen enkele belangrijke socioloog kan opnoemen?” Maar dat zal wel aan mij liggen… Ik zal het belang ervan niet genoeg inzien. Wie mijn politieke denken heeft beïnvloed, is Rudolf Boehm met zijn “Kritiek op de grondslagen van de moderne tijd”. Van hem heb ik les gehad en heel veel geleerd. Dat boek gaat over Kant, Spinoza en Descartes, over de moderne tijd in de historische betekenis. Maar ik heb ook van de iets meer encyclopedische cursus van Etienne Vermeersch geleerd. De geschriften van Etienne Vermeersch, ook die over multiculturaliteit en zeker de prachtige teksten over nationalisme, hebben mij gesteund in mijn keuze voor de NVA. Leren is een continuüm natuurlijk. Ik heb bijvoorbeeld ook heel veel gehad aan de leraar in het laatste jaar van de humaniora, die ons dingen heeft doen lezen waar we nog niet aan toe waren. Ik luister in de auto  zodra ik kan naar podcasts, ik ben geabonneerd op de hoorcolleges, die je ook via podcasts kunt beluisteren, ook dat is leren.

HVV: Nog een vraagje buiten categorie. Als u zou mogen dromen, wie is Siegfried Bracke dan over tien jaar en op welke manier is hij perfect gelukkig? Is u dan premier van Vlaanderen in een confederaal België? Of is u dan de uitbater van een gezellige chambre d’hôtes in de Provence, “waar Vlamingen thuis zijn”?

SB: Neen hoor! (mijmert) Dan zit ik met mijn vrouw in een zeteltje en ik lees een boekje en ik hou een praatje met haar en we gaan even wandelen en we gaan iets eten en we slapen wat enzovoort. Dan ben ik zevenenzestig, hé meneer!

HVV: Da’s het begin van een nieuwe carrière! Zult u het niet missen om uw mening te kunnen ventileren en gehoord te worden? Dat is toch verslavend?

SB: Als het God belieft, ga ik door tot zeven- of achtenzestig. Dan heb ik ruim mijn ding gedaan en dan is het aan de anderen. Je moet op tijd plaatsmaken voor de jongere generatie. Gepensioneerden moeten zich niet meer moeien. In mijn geval bedoel ik. Andere gepensioneerden wel! Ik mag nu, en ik ben er ook voor verkozen om mijn mening zeggen en ik zeg dus overal mijn mening! Wie gaat mij tegenhouden? Ik ben zelfs onschendbaar! Een bekend politicus, die nog altijd politicus is, hij is vooraan in de zeventig, heeft mij ooit zelf gezegd: “Als ik vijfenzestig ben en ik ben nog altijd niet gestopt, hou mij dan tegen, hé!” Ik heb het hem wel gezegd, maar het heeft niet geholpen…

HVV: En het is niet Louis Tobback?

SB: Het zou kunnen (lacht).

Björn Siffer